Mapy myśli w nauce – kiedy działają, a kiedy nie

Mapa myśli to notatka zbudowana wokół jednego pojęcia centralnego, umieszczonego na środku strony, od którego odchodzą gałęzie do pojęć powiązanych. Zamiast kolumny zdań jedno pod drugim, jak w zwykłej notatce, dostaje się układ przypominający sieć – co część osób odbiera jako bliższe temu, jak w głowie faktycznie łączą się fakty. Technikę pod tą nazwą spopularyzował Tony Buzan w latach 70. XX wieku.

Jak zbudować mapę myśli krok po kroku?

1. Pojęcie centralne na środku strony – jedno słowo albo krótkie wyrażenie, na przykład „fotosynteza” albo „przyczyny pierwszej wojny światowej”.
2. Główne gałęzie – kilka linii odchodzących od centrum, każda z jednym podpojęciem, na przykład „substraty”, „produkty”, „miejsce zachodzenia”.
3. Gałęzie drugiego poziomu – szczegóły i przykłady dopisane do każdej głównej gałęzi, krótkimi słowami, nie zdaniami.
4. Połączenia między gałęziami – jeśli dwa pojęcia z różnych gałęzi łączą się ze sobą, dorysuj między nimi linię. To jest moment, w którym mapa pokazuje coś, czego notatka liniowa by nie ujawniła.

Kiedy mapa myśli działa lepiej niż notatka liniowa?

Tam, gdzie materiał ma strukturę sieci zależności, nie jednej linii. Biologia z jej łańcuchami przyczynowo-skutkowymi w ekosystemie, historia z wieloma przyczynami jednego wydarzenia, język polski z relacjami między postaciami w lekturze – w tych przypadkach mapa pokazuje związki, które w notatce liniowej byłyby rozbite na osobne, niepowiązane akapity.

Kiedy mapa myśli nie jest dobrym wyborem?

Tam, gdzie materiał trzeba przejść w ustalonej kolejności, a nie jako sieć. Dowód matematyczny, rozwiązanie zadania fizycznego krok po kroku, instrukcja z konkretną sekwencją działań – w tych przypadkach mapa rozbija coś, co powinno zostać w jednej linii, i utrudnia sprawdzenie, czy krok drugi faktycznie wynika z pierwszego.

Najczęstsze błędy przy rysowaniu mapy myśli

Zdania zamiast słów kluczowych na gałęzi. Gałąź z pełnym zdaniem traci przewagę mapy myśli nad notatką liniową – czyta się ją równie długo, tylko w mniej wygodnym miejscu na stronie. Zbyt wiele gałęzi głównych naraz. Więcej niż pięć, sześć gałęzi głównych zwykle oznacza, że część z nich to w rzeczywistości szczegóły należące do innej gałęzi, nie osobne kategorie. Wymuszanie mapy na materiale sekwencyjnym. Próba narysowania jako mapy myśli czegoś, co jest w istocie listą kroków po kolei, kończy się mapą, która niczego nie ułatwia – wystarczyłaby zwykła lista numerowana.

Przykład: mapa myśli z przyczyn pierwszej wojny światowej

Centrum: „Przyczyny I wojny światowej”. Gałęzie główne: „wyścig zbrojeń”, „system sojuszy” (z podgałęziami: Trójprzymierze, Trójporozumienie), „nacjonalizmy na Bałkanach”, „bezpośredni powód” (zamach w Sarajewie, 1914). Połączenie linią między gałęzią „system sojuszy” a „bezpośredni powód” pokazuje coś, czego sama lista faktów by nie uwypukliła: to właśnie sieć sojuszy sprawiła, że lokalny konflikt na Bałkanach rozlał się na cały kontynent w ciągu kilku tygodni.

Przykład: mapa myśli z fotosyntezy

Przykład: mapa myśli z fotosyntezy

Centrum: „Fotosynteza”. Gałęzie główne: „substraty” (CO2, woda, światło), „produkty” (glukoza, O2), „miejsce zachodzenia” (chloroplasty, głównie w liściach), „czynniki wpływające” (natężenie światła, temperatura, ilość CO2). Gałąź „czynniki wpływające” można dodatkowo połączyć linią z gałęzią „produkty” – żeby zaznaczyć, że spadek jednego z czynników ogranicza ilość wytworzonej glukoszy. Takie połączenie w notatce liniowej wymagałoby osobnego akapitu tłumaczącego tę zależność jeszcze raz.

Mapa myśli nie jest z zasady lepsza od notatki liniowej – jest lepsza tylko wtedy, gdy struktura materiału faktycznie przypomina sieć, a nie sekwencję. Narysowanie mapy z materiału, który ma jeden logiczny ciąg, zwykle tylko komplikuje coś, co lepiej zapisać w jednej linii.

Czy da się połączyć mapę myśli z inną formą notatek?

Tak, i przy obszerniejszym materiale to zwykle najlepsze rozwiązanie. Mapa myśli sprawdza się jako pierwszy krok – szybki przegląd tematu i związków między jego częściami, zanim wejdzie się w szczegóły. Dokładniejsze fakty i przykłady, które nie mieszczą się wygodnie na gałęzi w kilku słowach, można dopisać osobno, na przykład metodą Cornella opisaną w artykule o notatkach metodą Cornella. Mapa daje wtedy szkielet zależności, a druga notatka – szczegóły, które trzeba by na mapie upychać w coraz mniejszym miejscu.

Papier, tablica czy aplikacja?

Papier daje najwięcej swobody przy pierwszym rysowaniu – gałąź można poprowadzić w każdą stronę, bez ograniczeń szablonu. Aplikacje do map myśli ułatwiają coś innego: dodanie nowej gałęzi w środku już narysowanej mapy, kiedy materiału przybywa, bez przerysowywania całości. Żadna z form nie zmienia tego, co faktycznie utrwala materiał – to wciąż samo przypomnienie sobie gałęzi mapy z pamięci, nie samo jej narysowanie ani ładny wygląd.

Gotową mapę warto potem wykorzystać tak jak inne notatki: wybrane gałęzie zamienić na pytania do samodzielnego odpytywania się, opisane w artykule o aktywnym przypominaniu, zamiast wracać do niej tylko poprzez ponowne patrzenie na rysunek. Więcej o wyborze między różnymi formami notatek piszemy w artykule jak robić notatki.