Jak robić notatki, które nadają się do powtórek

Czym różni się dobra notatka od przepisywania?

Przepisywanie zapisuje to, co ktoś powiedział. Dobra notatka zapisuje to, co z tego zrozumiałeś – i to jest różnica, która decyduje, czy notatka będzie przydatna za miesiąc, czy tylko zajmie miejsce w zeszycie.

Przepisywanie słowo w słowo ma jedną zaletę: nie wymaga myślenia w danym momencie. Ma też z tego powodu jedną wadę – żadne przetworzenie materiału nie zdarza się w trakcie lekcji, tylko jest odkładane na później, które najczęściej nie przychodzi.

Różnicę widać na jednym przykładzie. Nauczycielka mówi: „Rewolucja przemysłowa zaczęła się w Anglii pod koniec osiemnastego wieku, bo kraj miał dostęp do węgla, kapitału z handlu kolonialnego i wolnej siły roboczej ze wsi, która przenosiła się do miast”. Przepisane słowo w słowo zajmuje całą linijkę i wymaga tyle samo czasu, ile trwało zdanie. Zapisane własnymi słowami: „Rew. przem. → Anglia, k. XVIII w. Przyczyny: węgiel, kapitał (handel kolonialny), tania siła robocza ze wsi”. Krótsze, szybsze do zapisania i – to najważniejsze – wymagało w trakcie pisania decyzji, co jest przyczyną, a co tłem.

Jak notować, żeby notatka się do czegoś nadawała?

Cztery zasady działają niezależnie od przedmiotu i formy notatek.

Pojęcia i przykłady, nie całe zdania. Nauczyciel czy wykładowca mówi pełnymi zdaniami, ale notatka nie musi ich powielać. Słowo kluczowe plus jeden konkretny przykład zwykle wystarcza, żeby za tydzień przypomnieć sobie całą myśl.

Własne słowa. Przełożenie usłyszanej informacji na własne sformułowanie wymusza jej zrozumienie w danym momencie – i to jest właściwy powód, dla którego notatki „w swoim stylu” działają lepiej niż cytat z tablicy, nie sama forma zapisu.

Hierarchia, nie płaska lista. Główne pojęcie z lewej, szczegóły i przykłady wcięte pod nim. Bez tego rozróżnienia notatka po tygodniu wygląda jak ciąg równie ważnych linijek, a przecież równie ważne nie były.

Margines na później. Wolne miejsce na pytania, które pojawią się przy powtórce, i na rzeczy, które w danym momencie były niezrozumiane. Notatka zapisana od krawędzi do krawędzi strony nie ma gdzie na to urosnąć.

Jakich skrótów używać, żeby nie zgubić tempa?

Warto ustalić sobie na stałe kilka symboli, zamiast wymyślać skrót za każdym razem od nowa. Strzałka → w miejscu „prowadzi do” albo „powoduje”. Znak = w miejscu „to jest” albo „innymi słowy”. Gwiazdka przy fragmencie, do którego trzeba wrócić, bo w danym momencie nie było jasne. Własne skróty słów, które powtarzają się w danym przedmiocie – „fotos.” zamiast „fotosynteza” przez całą lekcję biologii. Stały zestaw takich symboli, ten sam na każdej lekcji, oszczędza więcej czasu niż wymyślanie skrótu ad hoc, bo nie trzeba się nad nim zastanawiać w trakcie słuchania.

Co robić, gdy mówi się szybciej, niż zdążysz zapisać?

Zdarza się to najczęściej na wykładach na studiach, rzadziej w szkole. Trzy rzeczy pomagają więcej niż próba pisania szybciej. Po pierwsze, zostaw w notatce puste miejsce zamiast próbować dogonić zdanie, które już minęło – lukę łatwiej uzupełnić po lekcji z pamięci albo z materiałów, niż stracić przez nią następne trzy zdania. Po drugie, notuj wnioski i przykłady, nie wprowadzenie do nich – jeśli wykładowca tłumaczy coś przez dwie minuty, żeby dojść do jednego wzoru, zwykle wystarczy zapisać sam wzór i jedno słowo przypominające kontekst. Po trzecie, po zajęciach porównaj swoją notatkę z notatką znajomego z tych samych zajęć – luki rzadko pokrywają się u dwóch osób.

Metoda Cornella w skrócie

Jednym z najbardziej sprawdzonych sposobów na wprowadzenie tej hierarchii jest metoda Cornella: strona podzielona na notatki główne, wąską kolumnę na pytania i podsumowanie na dole. Dzięki takiemu podziałowi notatka od razu jest gotowa do odpytywania się z niej, a nie tylko do czytania. Pełny opis, razem z przykładem wypełnionej strony, jest w artykule o metodzie Cornella.

Mapy myśli – kiedy się sprawdzają, a kiedy nie

Mapa myśli działa inaczej niż notatka liniowa: zamiast kolumny zdań pokazuje gałęzie odchodzące od pojęcia centralnego. Sprawdza się tam, gdzie ważne są związki między pojęciami – na przykład w biologii czy historii. Słabiej działa przy materiale, który trzeba przejść w konkretnej kolejności, jak dowód matematyczny. Różnicę między tymi przypadkami rozwijamy w artykule o mapach myśli w nauce.

Papier czy laptop?

To pytanie brzmi jak kwestia wygody, a w rzeczywistości dotyka tego, jak notatka powstaje. Pisanie ręczne jest wolniejsze niż pisanie na klawiaturze, więc z fizycznej konieczności wymusza streszczanie w trakcie słuchania. Klawiatura pozwala pisać szybciej niż mówi wykładowca, co ułatwia przepisanie niemal słowo w słowo – a to jest dokładnie ta forma notatki, która najsłabiej utrwala materiał, bo nie wymaga przetworzenia go w danym momencie.

Nie znaczy to, że laptop jest zawsze gorszym wyborem – dalsze badania na ten temat nie są już tak jednoznaczne, jak sugerowały pierwsze wyniki. Uczciwe zestawienie obu wersji, razem z tym, co faktycznie wynika z badań, jest w artykule notatki cyfrowe czy papierowe.

To, co decyduje o wartości notatki, nie jest narzędziem – zeszytem czy laptopem – tylko tym, czy w trakcie jej pisania materiał został przetworzony, a nie tylko przepisany. Narzędzie jedynie ułatwia albo utrudnia to przetworzenie.

Co zrobić z notatkami po lekcji?

Notatka sama w sobie nie utrwala materiału – utrwala go dopiero to, co się z nią zrobi później. Dwa kroki robią tu największą różnicę.

Pierwszy: krótkie przejrzenie tego samego dnia, żeby uzupełnić skróty, zanim przestaną być zrozumiałe, i dopisać to, co umknęło w trakcie słuchania.

Drugi: zamiana wybranych pojęć na pytania do samodzielnego odpytywania się, bez podglądania odpowiedzi – metodę opisujemy szerzej w artykule o active recall. Notatki, które mają wrócić za tydzień i za miesiąc, najlepiej ułożyć w harmonogram opisany w artykule o powtórkach rozłożonych w czasie, a najważniejsze fakty zamienić na fiszki – o tym, jak robić to dobrze, piszemy w artykule o tworzeniu dobrych fiszek.

Ile notatek to za dużo?

Notatka zapisana od krawędzi do krawędzi strony, gęsto, bez odstępów, jest zwykle sygnałem, że zapisywano wszystko z rzędu, bez decydowania, co jest ważne. Skutek jest odwrotny do zamierzonego: im więcej zapisanych słów, tym trudniej później znaleźć w nich to, co faktycznie trzeba zapamiętać.

Lepszym testem niż długość jest pytanie: czy po zamknięciu notatki dałoby się z pamięci odtworzyć główną myśl akapitu. Jeśli tak – notatka wystarczyła. Jeśli nie, brakującym elementem zwykle nie jest więcej zapisanych słów, tylko jedno przetworzenie ich własnymi słowami.

Czy warto porównywać notatki ze znajomymi?

Tak, i to niezależnie od tego, jak dobra jest własna notatka. Dwie osoby na tej samej lekcji zwykle zapisują nieco inne rzeczy – jedna skupia się na przykładach, druga na definicjach, trzecia gubi fragment, kiedy na chwilę przestała słuchać. Krótkie zestawienie notatek po lekcji, choćby na pięć minut, wypełnia luki szybciej niż samodzielne przypominanie sobie, co akurat zostało przegapione. Nie chodzi o przepisanie cudzej notatki w całości – to wracałoby do przepisywania, które nie wymaga przetworzenia – tylko o dopisanie brakujących fragmentów własnymi słowami, po zrozumieniu, czego dotyczyły.

Notatki w Pinky

Notatki dodane w Pinky są przypisane do przedmiotu i dostępne z telefonu i z przeglądarki na tym samym koncie – to, co zapiszesz na laptopie na wykładzie, masz pod ręką w drodze powrotnej, bez przepisywania do drugiej aplikacji. Wybrane fakty z notatek warto później zamienić na fiszki, żeby weszły do harmonogramu powtórek, a nie zostały tylko zapisane – więcej o samym mechanizmie fiszek jest na stronie fiszek online.